Sweelinckplein & -straat
Zowel het plein als de beide straten zijn vernoemd naar Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621). Sweelinck was componist en organist.
Sweelinck leerde het orgelspel van zijn vader Pieter die, van 1564 tot zijn dood in 1573, organist was aan de Oude of St. Nicolaaskerk te Amsterdam. Na de dood van zijn vader had hij les van Jan Willemszoon Lossy (ca. 1545-1629), stadsspeelman te Haarlem. Volgens de 18e-eeuwse Duitse musicoloog Johann Mattheson zou Sweelinck in Venetië bij Giuseppe Zarlino gestudeerd hebben. Tegenwoordig zijn de meeste biografen het erover eens dat dit op een misverstand berust. Wel was Sweelinck zeer goed bekend met de leerboeken over muziek van Zarlino.
Reeds in 1577 had Sweelinck een aanstelling als organist. In ieder geval vanaf 1580 was hij verbonden aan de Oude Kerk in Amsterdam. Zijn oudste zoon, Dirk, volgde hem na zijn dood in deze functie op. Sweelincks reputatie in Amsterdam was zeer groot. Hij had de bijnaam de Amsterdamse Orpheus en verkeerde in de Muiderkring.
Werken en invloed
Sweelinck was als componist ver buiten de landsgrenzen beroemd. Reeds tijdens zijn leven verschenen vele van zijn vocale werken in druk en verspreidden zich over geheel Europa. Sweelinck zelf heeft de Nederlanden nooit verlaten. Opmerkelijk genoeg werd geen van zijn ongeveer 70 orgelwerken tijdens zijn leven uitgegeven. Uit heel Europa, maar vooral uit Noord-Duitsland stroomden echter leerlingen naar Amsterdam om bij Sweelinck het orgelspel te leren. Hierdoor oefende hij een grote invloed uit op de ontwikkeling van de orgelmuziek in Noord-Duitsland en daarmee indirect ook op Johann Sebastian Bach. Bekende leerlingen van Sweelinck zijn onder andere: Jacob Praetorius II, Heinrich Scheidemann, Samuel Scheidt, Melchior Schildt. Door het grote aantal Duitse leerlingen kreeg Sweelinck ook de bijnaam Duitse organistenmaker.
Sweelinck schreef meer dan 70 composities voor orgel en/of klavecimbel. In deze werken verbindt Sweelinck variatiekunst en de virtuose stijl van de Engelse virginalisten met de Italiaanse orgelstijl van componisten als Claudio Merulo. Hierdoor ontstond een geheel eigen stijl. De fantasiën vertonen al veel kenmerken van de klassieke fuga en kunnen als voorlopers hiervan beschouwd worden. Het gebruik van echo's in de muziek was rond 1600 algemeen populair. Sweelinck zou dit gekend kunnen hebben uit de Venetiaanse school, waar het gebruikt werd door componisten als Giovanni Gabrieli. In de Oude Kerk beschikte hij over een orgel uit 1539 met drie manualen en pedaal dat volop mogelijkheden bood deze effekten te realiseren. Sweelinck is de eerste componist waarvan bekend is dat hij de mogelijkheden, die veel orgels al sinds het einde van de 15e-eeuw boden, op deze wijze benutte.
Sweelincks vocale werken zijn veel minder vernieuwend en staan nog geheel in de traditie van de Nederlandse School. Hij schreef ruim 250 koorwerken. Het zijn vooral a capella Psalmbewerkingen voor vier tot acht stemmen, Cantiones Sacrae op teksten uit de Rooms-katholieke liturgie en Rimes en Chansons op wereldlijke Franse en Italiaanse teksten.
Sweelincks orgels
Sweelinck speelde en componeerde in een tijd waarin algemeen de middentoonstemming in gebruik was, een stemming met in de gangbare toonsoorten vrijwel reine (trillingsvrije) tertsen. Tegenwoordig zijn er nog maar weinig orgels in deze stemming, zodat een historische uitvoering van Sweelincks werken tot de zeldzaamheden behoort. Veel van de levendigheid van de middentoonstemming gaat verloren bij een uitvoering in een moderne stemming, waarin de karakteristieke verschillen tussen de toonsoorten zijn verdwenen.
In Sweelincks tijd stonden in de Oude Kerk tenminste twee orgels, het driemanualige grote orgel tegen de westwand dat tussen 1539 en 1545 door Hans van Keulen, Hendrik en Hermann Niehoff en Jasper Jansz was gebouwd, en een tweemanualig koororgel dat in de jaren 1544 en 1545 door Hendrik Niehoff en Jaspar Jansz was gebouwd.
Sweelinckplein: Foto's uit het Gemeentearchief
Sweelinckstraat: Foto's uit het Gemeentearchief
Maranathakerk: stukje Zwitserland in Duinoord
Aan de rand van Duinoord staat sinds 1949 de Maranathakerk. Het is een niet alledaags, bijzonder gebouw, dat in de tijd na de Tweede Wereldoorlog als bouwpakket uit Zwitserland is gearriveerd. Het was een cadeautje van de Zwitserse kerken aan Den Haag.
De protestantse Maranathakerk aan de 2e Sweelinckstraat staat op de strook grond die in de oorlog werd ontruimd als Sperrgebiet voor de Atlantikwall. Temidden van de sobere architectuur uit de jaren van de wederopbouw valt de kerk nu op als een vriendelijk Zwitsers aandoend dorpskerkje. Alleen de Alpen op de achtergrond ontbreken.
Rond 1950 zochten kunstenaars een nieuwe weg tussen realisme en abstractie. Die zoektocht naar nieuwe vormen na de oorlog is ook af te lezen aan de Maranathakerk. De houten dakconstructie, die in 1949 per trein uit Zürich arriveerde, is ontworpen voor een serie ‘noodkerken’ die voor Duitsland was gemaakt, waar alles in puin lag en waar moderne systeembouw een goede oplossing was.De architect die de ombouw, de muren en de bijgebouwen van de Maranathakerk heeft gemaakt, was Frits Eschauzier, een bekende architect uit Delft die ook zijn eigen weg zocht tussen traditionalisten en modernisten.Bijzonder aan de Maranathakerk is ook het interieur, dat gedecoreerd is door de schilder Paul Citroen, die leraar aan de Haagse kunstacademie was. Ook hij was een kunstenaar die zich niet in hokjes liet vastleggen. Hij is bekend geworden door onder andere portretten van schrijvers. Het Gemeentemuseum bezit tachtig werken van hem.
Zo is de Maranathakerk, die deel uitmaakt van de Protestantse Gemeente te ’s-Gravenhage, een mooi voorbeeld van een karakteristiek gebouw dat goed past bij dat deel van Duinoord dat na 1945 opnieuw moest worden opgebouwd.
Stichting Vrienden van het Sweelinckplein
Stichting Vrienden van het Sweelinckplein
Het Sweelinckplein, vernoemd naar de vermaarde Nederlandse componist, is het mooiste plein van Den Haag (en dus wellicht van Nederland). Met zijn karakteristieke ovalen vorm is het het hart van de levendige wijk Duinoord. Niet iedereen heeft echter altijd even veel oog gehad voor de unieke kwaliteiten van het Sweelinckplein. In 2000 ontstond er onder de bewoners van dit monumentale plein grote beroering. De gemeente had plannen om het noordelijk deel van het plein te bestemmen tot voetbalveldje.
Om de historische waarde en schoonheid van het plein niet verloren te laten gaan, werd besloten de Stichting 'Vrienden van het Sweelinckplein' op te richten. De middelen van de SVS worden bijeengebracht door vrijwillige bijdragen en giften van de bewoners van het Sweelinckplein en andere belangstellenden die het Sweelinckplein een warm hart toedragen.
De Stichting heeft een eigen informatieve website: www.vrienden-vh-sweelinckplein.nl.
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met:
Stichting Vrienden van het Sweelinckplein
Marcel Tielemans (voorzitter)
Sweelinckplein 27
2517 GN Den Haag
[bericht van 4-7-2008]